म्युच्युअल फंड अनेक प्रकारात येतात, जे गुंतवणूकदारांची वेगवेगळी उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी तयार केले जातात. हा लेख म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण कसे केले जाते हे स्पष्ट करतो आणि एस. ई. बी. आय. ने परिभाषित केलेल्या समभाग, कर्ज, संकरीत आणि इतर योजनांच्या श्रेणींचे वर्णन करतो. म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण म्युच्युअल फंडांचे व्यापक वर्गीकरण खालील आधारावर केले जाऊ शकतेः संस्थेची रचनाः ओपन-एंड, क्लोज-एंड, मध्यांतर खात्याचे व्यवस्थापनः सक्रिय किंवा निष्क्रिय गुंतवणुकीचे उद्दिष्टः वाढ, उत्पन्न, तरलता अंतर्गत खातेः समभाग, कर्ज, संकरीत, चलन बाजार साधने, बहु मालमत्ता विषयगत/समाधान-केंद्रितः कर बचत, निवृत्ती लाभ, बाल कल्याण, लवाद एक्सचेंज ट्रेडेड फंड परदेशातील निधी निधीचा निधी संस्थेच्या संरचनेनुसार योजनेचे वर्गीकरण ओपन-एंडेड योजनाः हे कायमस्वरूपी आहेत आणि सध्याच्या एन. ए. व्ही. मधील सर्व व्यवसाय दिवसांमध्ये सतत आधारावर वर्गणी आणि पुनर्खरेदीसाठी खुले आहेत. बंद केलेल्या योजनाः ह्यांची परिपक्वता तारीख निश्चित असते. प्रारंभिक प्रस्तावाच्या वेळी युनिट्स जारी केले जातात आणि केवळ परिपक्वतेनंतरच त्यांची परतफेड केली जाते. परिपक्वता होण्यापूर्वी बाहेर पडण्याचा मार्ग उपलब्ध करून देण्यासाठी क्लोज-एंडेड योजनांचे घटक अनिवार्यपणे सूचीबद्ध केले जातात आणि ते शेअर बाजारात विकले/विकले जाऊ शकतात. मध्यांतर योजनाः हे विशिष्ट व्यवहाराच्या कालावधीत (मध्यांतर) खरेदी आणि विमोचन करण्यास अनुमती देतात. व्यवहाराचा कालावधी किमान 2 दिवसांचा असला पाहिजे आणि दोन व्यवहाराच्या कालावधीत किमान 15 दिवसांचे अंतर असले पाहिजे. मध्यांतर योजनांचे एकक देखील शेअर बाजारात अनिवार्यपणे सूचीबद्ध केले जातात. पोर्टफोलिओ व्यवस्थापनानुसार योजनेचे वर्गीकरण सक्रिय निधीसक्रिय निधीमध्ये, निधी व्यवस्थापक अंतर्निहित रोखे खरेदी करायचे, धारण करायचे किंवा विकायचे की नाही हे ठरवण्यात आणि समभाग निवडीमध्ये 'सक्रिय' असतो. पोर्टफोलिओ तयार करण्यासाठी आणि व्यवस्थापित करण्यासाठी सक्रिय निधी विविध धोरणे आणि शैली स्वीकारतात. योजना माहिती दस्तऐवजामध्ये (प्रस्ताव दस्तऐवज) गुंतवणुकीचे धोरण आणि शैलीचे आगाऊ वर्णन केले आहे. सक्रिय निधी बेंचमार्क निर्देशांकापेक्षा चांगला परतावा (अल्फा) मिळण्याची अपेक्षा करतात. निधीची जोखीम आणि परतावा स्वीकारलेल्या धोरणावर अवलंबून असतो. सक्रिय निधी पोर्टफोलिओसाठी समभागांची 'निवड' करण्यासाठी धोरणे अंमलात आणतात. निष्क्रिय निधी पॅसिव्ह फंड्सकडे एक पोर्टफोलिओ असतो जो नमूद केलेल्या निर्देशांक किंवा बेंचमार्कची प्रतिकृती बनवतो, उदाहरणार्थ इंडेक्स फंड्स आणि एक्सचेंज ट्रेडेड फंड्स (ईटीएफ).निष्क्रिय निधीमध्ये, निधी व्यवस्थापकाची निष्क्रिय भूमिका असते, कारण समभाग निवड/खरेदी, धारण, विक्रीचा निर्णय बेंचमार्क निर्देशांकाद्वारे चालवला जातो. निधी व्यवस्थापक/विक्रेत्याने केवळ किमान मागोवा त्रुटीसह निर्देशांकाची नक्कल करणे आवश्यक आहे. सक्रिय विरुद्ध निष्क्रिय निधी सक्रिय निधी निष्क्रिय निधी Active Funds Passive Funds गुंतवणुकीचे व्यवस्थापन करणाऱ्या व्यावसायिक निधी व्यवस्थापकांवर अवलंबून राहा बेंचमार्क निर्देशांकाला मागे टाकण्याचे उद्दिष्ट निधी व्यवस्थापकांच्या अल्फा निर्मिती क्षमतेचा लाभ घेऊ इच्छिणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी योग्य गुंतवणूक मालकी निर्देशांक प्रतिबिंबित करते आणि त्याचा बारकाईने मागोवा घेते, उदाहरणार्थ, निर्देशांक निधी किंवा एक्सचेंज ट्रेडेड फंड (ई. टी. एफ.) बाजार निर्देशांकानुसार नेमके वाटप करू इच्छिणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी योग्य खर्चाचे प्रमाण कमी, त्यामुळे गुंतवणूकदारांसाठी कमी खर्च आणि चांगली तरलता गुंतवणुकीच्या उद्दिष्टांनुसार वर्गीकरण म्युच्युअल फंड अशी उत्पादने देतात जी गुंतवणूकदारांच्या विविध गुंतवणुकीच्या उद्दिष्टांची पूर्तता करतात, जसे कीः भांडवली प्रशंसा (वाढ) भांडवलाचे संरक्षण नियमित उत्पन्न तरलता कर बचत म्युच्युअल फंड गुंतवणूकदारांच्या गरजांनुसार गुंतवणूक तयार करण्यात मदत करण्यासाठी ग्रोथ आणि डिव्हिडंड पर्याय यासारख्या गुंतवणूक योजना देखील देतात. विकास निधी विकास निधी या भांडवलाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी तयार केलेल्या योजना आहेत. ते प्रामुख्याने समभागासारख्या विकासाभिमुख मालमत्तांमध्ये गुंतवणूक करतात. विकासाभिमुख निधीतील गुंतवणुकीसाठी मध्यम ते दीर्घकालीन गुंतवणुकीचे क्षितिज आवश्यक आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, मालमत्ता वर्ग म्हणून समभागांनी दीर्घकाळ चाललेल्या इतर प्रकारच्या गुंतवणुकीपेक्षा चांगली कामगिरी केली आहे. तथापि, विकास निधीतून मिळणारा परतावा अल्पावधीत अस्थिर असतो, कारण अंतर्निहित समभागांच्या किंमती बदलू शकतात. त्यामुळे गुंतवणूकदारांनी अल्पावधीत परताव्यातील अस्थिरता स्वीकारण्यास सक्षम असणे आवश्यक आहे. उत्पन्न निधी गुंतवणूकदारांना नियमित आणि स्थिर उत्पन्न देणे हा प्राप्ती निधीचा उद्देश आहे. प्राप्ती निधी कॉर्पोरेट रोखे, कर्जरोखे आणि सरकारी रोखे यांसारख्या निश्चित उत्पन्नाच्या रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करतात. या गुंतवणुकीवर मिळणाऱ्या व्याज उत्पन्नातून तसेच रोख्यांच्या मूल्यातील कोणत्याही बदलातून मिळणाऱ्या भांडवली नफ्यातून निधीचा परतावा मिळतो. जर पोर्टफोलिओ आवश्यक परतावा देत असेल तर हा निधी उत्पन्नाचे वितरण करेल. उत्पन्नाची हमी नाही. रोख्यांच्या मुदतीवर आणि पत गुणवत्तेवर परतावा अवलंबून असतो. लिक्विड/रात्रभर/मनी मार्केट म्युच्युअल फंड तरलता आणि मुद्दल संरक्षण मिळवू इच्छिणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी तरल योजना, रात्रभर निधी आणि मनी मार्केट म्युच्युअल फंड हे समतुल्य परताव्यासह गुंतवणुकीचे पर्याय आहेत. हे निधी 91 दिवसांपेक्षा जास्त कालावधीच्या मुदतपूर्ती नसलेल्या मुद्रा बाजार साधनांमध्ये गुंतवणूक करतात. निधीतून मिळणारा परतावा हा बाजारात प्रचलित असलेल्या अल्पकालीन व्याजदरावर अवलंबून असतो. जे गुंतवणूकदार त्यांचा अतिरिक्त निधी अल्प कालावधीसाठी ठेवू इच्छितात त्यांच्यासाठी हे आदर्श आहेत. जे गुंतवणूकदार या निधीचा वापर दीर्घ काळासाठी ठेवतात, ते कदाचित दीर्घ कालावधीसाठी योग्य असलेल्या उत्पादनांमधून मिळणाऱ्या चांगल्या परताव्याचा त्याग करत असतील. * मुद्रा बाजाराच्या साधनांमध्ये व्यावसायिक कागदपत्रे, व्यावसायिक बिले, कोषागार बिले, एक वर्षापर्यंतची न संपलेली परिपक्वता असलेल्या सरकारी रोखे, कॉल किंवा नोटीस मनी, ठेवीची प्रमाणपत्रे, वापर बिले आणि भारतीय रिझर्व्ह बँकेने वेळोवेळी निर्दिष्ट केलेल्या इतर कोणत्याही साधनांचा समावेश होतो. गुंतवणूक खात्यानुसार वर्गीकरण म्युच्युअल फंड उत्पादनांचे वर्गीकरण त्यांच्या अंतर्गत पोर्टफोलिओ रचनेच्या आधारे केले जाऊ शकतेः निधी ज्या मालमत्ता वर्गात गुंतवणूक करतो, जसे की समभाग, कर्ज, चलन बाजार साधने किंवा सोने, त्या आधारावर वर्गीकरणाचा पहिला स्तर असतो. उत्पन्नाचा निधी, डायनॅमिक बॉण्ड फंड, इन्फ्रास्ट्रक्चर फंड, लार्ज-कॅप/मिड-कॅप/स्मॉल-कॅप इक्विटी फंड, व्हॅल्यू फंड इ. यासारख्या पोर्टफोलिओ तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणार्या धोरणे आणि शैलींच्या आधारे दुसऱ्या स्तरावरील वर्गीकरण केले जाते. पोर्टफोलिओची रचना योजनेच्या गुंतवणूक उद्दिष्टांमधून बाहेर पडते. एस. ई. बी. आय. द्वारे म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण ऑक्टोबर 2017 मध्ये जारी केलेल्या योजनांच्या वर्गीकरण आणि सुसूत्रीकरणावरील एस. ई. बी. आय. च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले आहेः समभाग योजनाकर्ज योजना संकरीत योजनानिवृत्ती आणि मुलांसाठी समाधानाभिमुख योजना इतर योजना, म्हणजे, निर्देशांक निधी आणि ई. टी. एफ. आणि निधी वर्गीकरणाचे इतर महत्त्वाचे मुद्देः समभाग श्रेणी अंतर्गत आता लार्ज, मिड आणि स्मॉल कॅप स्टॉक्सची व्याख्या करण्यात आली आहे. योजनांची, विशेषतः कर्ज योजनांची नामकरण परंपरा अंतर्निहित पोर्टफोलिओच्या जोखीम पातळीनुसार असते. उदाहरणार्थ, पूर्वीचा 'पत संधी निधी' आता 'पत जोखीम निधी' म्हणून ओळखला जातो. संतुलीत/संकरीत निधीचे पुढे संचारीत संकरीत निधी, संतुलित संकरीत निधी आणि आक्रमक संकरीत निधीमध्ये वर्गीकरण केले जाते. समभाग योजना समभाग योजना हा एक असा निधी आहे जोः Equity Schemes प्रामुख्याने समभाग आणि समभागांशी संबंधित साधनांमध्ये गुंतवणूक करते दीर्घकालीन वाढ अपेक्षित आहे परंतु अल्पावधीत अस्थिर असू शकते जास्त जोखीम घेण्याची इच्छा असलेल्या आणि दीर्घ गुंतवणुकीचे क्षितिज असलेल्या गुंतवणूकदारांसाठी योग्य आहे साधारणपणे दीर्घकालीन भांडवली मूल्यवर्धन मिळवणे हा समभाग निधीचा उद्देश असतो. इक्विटी फंड बाजारातील विशिष्ट क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करू शकतात किंवा त्यांची विशिष्ट गुंतवणूक शैली असू शकते, जसे की मूल्य किंवा वाढीच्या समभागांमध्ये गुंतवणूक करणे. एस. ई. बी. आय. च्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार समभाग निधी श्रेणी योजनेची श्रेणी गुंतवणुकीची आवश्यकतामल्टी कॅप फंड *समभाग आणि समभाग संबंधित साधनांमध्ये किमान 75 टक्के गुंतवणूकफ्लेक्सी कॅप फंड समभाग आणि समभाग संबंधित साधनांमध्ये किमान 65 टक्के गुंतवणूकलार्ज कॅप फंडलार्ज कॅप समभागांमध्ये किमान 80 टक्के गुंतवणूकलार्ज अँड मिड कॅप फंड लार्ज कॅप स्टॉक्समध्ये किमान 35 टक्के आणि मिड कॅप स्टॉक्समध्ये 35 टक्के गुंतवणूक मिड कॅप फंड मिड कॅप समभागांमध्ये किमान 65 टक्के गुंतवणूक स्मॉल कॅप फंड स्मॉल कॅप समभागांमध्ये किमान 65 टक्के गुंतवणूक लाभांश उत्पन्न निधी प्रामुख्याने लाभांश देणाऱ्या समभागांमध्ये गुंतवणूक करते, ज्यात किमान 65 टक्के समभाग असतात मूल्य निधी किमान 65 टक्के समभागांसह मूल्य गुंतवणूक धोरण कंत्राट निधी ही योजना किमान 65 टक्के समभागांसह परस्परविरोधी गुंतवणूक धोरणाचे अनुसरण करते केंद्रित निधी किमान 65 टक्के समभाग आणि समभाग संबंधित साधनांसह समभागांच्या संख्येवर (जास्तीत जास्त 30) लक्ष केंद्रित करणे क्षेत्रीय/विषयगत निधी विशिष्ट क्षेत्र/संकल्पनेच्या समभागांमध्ये किमान 80 टक्के गुंतवणूक ईएलएसएस अर्थ मंत्रालयाने अधिसूचित केलेल्या समभाग संलग्न बचत योजना, 2005 नुसार किमान 80 टक्के समभाग विविध क्षेत्रांच्या आणि बाजारपेठेतील विभागांच्या समभागांमध्ये गुंतवणूक करत असल्याने त्यांना डायव्हर्सिफाइड इक्विटी फंड असेही म्हणतात. विविधीकरणामुळे काही समभाग, क्षेत्रे किंवा विभागांच्या उच्च प्रदर्शनाची जोखीम कमी होते. क्षेत्रनिहाय निधी पायाभूत सुविधा, बँकिंग, तंत्रज्ञान किंवा औषधनिर्माण यासारख्या अर्थव्यवस्थेच्या विशिष्ट क्षेत्रात क्षेत्रीय निधी गुंतवणूक करतात. हे निधी अर्थव्यवस्थेच्या केवळ एका क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करत असल्याने ते विविधीकरण मर्यादित करतात आणि त्यामुळे ते अधिक जोखमीचे असतात. अशा निधीमध्ये गुंतवणुकीची वेळ महत्त्वाची आहे, कारण क्षेत्रांची कामगिरी चक्रीय असते. क्षेत्रनिहाय विशिष्ट निधीची उदाहरणे, म्हणजे गुंतवणूक करण्याच्या उद्देशाने इक्विटी म्युच्युअल फंडः औषधनिर्माण आणि आरोग्य सेवा क्षेत्र बँकिंग आणि वित्त क्षेत्र एफ. एम. सी. जी. (वेगवान ग्राहक वस्तू) आणि संबंधित क्षेत्रे तंत्रज्ञान आणि संबंधित क्षेत्रे विषयनिहाय निधी संकल्पनात्मक निधी एखाद्या विशिष्ट संकल्पनेशी संबंधित उद्योगांमधील कंपन्यांचे समभाग निवडतात, उदाहरणार्थ पायाभूत सुविधा, सेवा उद्योग, सार्वजनिक उपक्रम किंवा बहुराष्ट्रीय कंपन्या. ते क्षेत्रीय निधीपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण आहेत आणि त्यामुळे क्षेत्रीय निधीपेक्षा कमी जोखीम आहे. मूल्य निधी (धोरण आणि शैली आधारित निधी) समभाग निवडीमध्ये स्वीकारलेल्या मूल्यांकनाच्या निकषांच्या आधारे समभाग निधीचे वर्गीकरण केले जाऊ शकते, जसे कीः वाढीव निधीः बाजारापेक्षा चांगली कामगिरी करण्याची अपेक्षा असलेले मोमेंटम स्टॉक्स ओळखा. मूल्य निधीः ज्या समभागांचे सध्या अवमूल्यन झाले आहे, परंतु कालांतराने त्यांची कामगिरी चांगली होणे अपेक्षित आहे, कारण त्यांचे मूल्य उघडे आहे, ते समभाग ओळखा. समभाग निवडीचा लाभ घेण्यासाठी समभाग निधीकडे एक केंद्रित पोर्टफोलिओ असू शकतो. या निधीमध्ये जास्त जोखीम असेल, कारण चुकीच्या निवडीचा परिणाम पोर्टफोलिओच्या परताव्यावर लक्षणीय असू शकतो. कंत्राट निधी कॉन्ट्रॅ फंड हे इक्विटी म्युच्युअल फंड आहेत जे बाजारावर विरोधाभासी दृष्टिकोन ठेवतात. कमी कामगिरी करणारे समभाग आणि क्षेत्रे कमी किंमतीच्या बिंदूवर निवडली जातात, या दृष्टिकोनातून की ते दीर्घकाळात कामगिरी करतील. कॉन्ट्रॅ फंडांच्या पोर्टफोलिओमध्ये बचावात्मक आणि कमी झालेले समभाग असतात, ज्यांनी अस्वल बाजारात नकारात्मक परतावा दिला आहे. या फंडांमध्ये चुकीचे कॉल येण्याची जोखीम असते, कारण प्रत्येक बाजार चक्रात कळपाच्या आधी एक कल पकडणे शक्य नसते आणि हे फंड सामान्यतः बैल बाजारात कमी कामगिरी करतात. म्युच्युअल फंडांच्या योजनेच्या वर्गीकरणावरील एस. ई. बी. आय. च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, फंड हाऊस एकतर कंत्राट निधी किंवा मूल्य निधी देऊ शकतात, दोन्ही नाही. समभाग संलग्न बचत योजना (ईएलएसएस) ई. एल. एस. एस. वित्त मंत्रालयाने अधिसूचित केलेल्या समभाग संलग्न बचत योजना, 2005 नुसार समभागांमध्ये किमान 80 टक्के गुंतवणूक करते. त्याचा लॉक-इन कालावधी 3 वर्षांचा आहे, जो कर बचतीच्या इतर सर्व पर्यायांपैकी सर्वात लहान आहे. हे सध्या आयकर कायद्याच्या कलम 80 सी अंतर्गत ₹1,50,000 पर्यंत कपातीसाठी पात्र आहे. कर्ज योजना कर्ज निधी (ज्याला उत्पन्न निधी असेही म्हणतात) हा एक असा निधी आहे जो प्रामुख्याने रोखे किंवा इतर कर्ज रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करतो. कर्ज निधी सरकार, सार्वजनिक वित्तीय संस्था आणि कंपन्यांनी जारी केलेल्या अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करतात, जसे की कोषागार बिले, सरकारी रोखे, कर्जरोखे, व्यावसायिक कागदपत्रे, ठेवीची प्रमाणपत्रे आणि इतर. कर्ज निधीचे वर्गीकरण पोर्टफोलिओमध्ये असलेल्या रोख्यांच्या मुदतीच्या आधारे आणि/किंवा रोखे जारी करणाऱ्यांच्या किंवा त्यांच्या निधी व्यवस्थापन धोरणाच्या आधारे केले जाऊ शकते, जसे कीः अल्पकालीन निधी, मध्यम मुदतीचे निधी, दीर्घकालीन निधी गिल्ट फंड, ट्रेझरी फंड, कॉर्पोरेट बॉण्ड फंड, इन्फ्रास्ट्रक्चर डेट फंड फ्लोटिंग रेट फंड, डायनॅमिक बॉण्ड फंड, फिक्स्ड मॅच्युरिटी प्लॅन Debt Schemes कर्ज निधीमध्ये उत्पन्न निर्मिती आणि भांडवल जतन करण्याची क्षमता असते. एस. ई. बी. आय. च्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार कर्ज निधी श्रेणी योजनेची श्रेणी गुंतवणुकीची आवश्यकता रात्रभर निधी 1 दिवसाची परिपक्वता असलेल्या रात्रभर रोखे तरल निधी केवळ 91 दिवसांपर्यंतची परिपक्वता असलेल्या कर्ज आणि चलन बाजारातील रोखे Scheme category Investment requirement अति अल्पकालीन निधी 3 महिने ते 6 महिन्यांच्या दरम्यानच्या पोर्टफोलिओच्या मॅकाले कालावधीसह कर्ज आणि मनी मार्केट साधने कमी कालावधीचा निधी 6 महिने ते 12 महिन्यांच्या दरम्यानच्या पोर्टफोलिओच्या मॅकॉले कालावधीसह कर्ज आणि मनी मार्केट साधनांमध्ये गुंतवणूक मनी मार्केट फंड 1 वर्षापर्यंत परिपक्वता असलेल्या चलन बाजार साधनांमध्ये गुंतवणूक अल्पकालीन निधी 1 वर्ष ते 3 वर्षांच्या दरम्यानच्या पोर्टफोलिओच्या मॅकाले कालावधीसह कर्ज आणि मनी मार्केट साधनांमध्ये गुंतवणूक मध्यम कालावधीचा निधी पोर्टफोलिओचा मॅकॉले कालावधी 3 ते 4 वर्षांच्या दरम्यान असलेल्या कर्ज आणि मनी मार्केट साधनांमध्ये गुंतवणूक मध्यम ते दीर्घ कालावधीचा निधी 4 ते 7 वर्षांच्या दरम्यानच्या पोर्टफोलिओच्या मॅकाले कालावधीसह कर्ज आणि मनी मार्केट साधनांमध्ये गुंतवणूक दीर्घकालीन निधी पोर्टफोलिओचा मॅकॉले कालावधी 7 वर्षांपेक्षा जास्त असलेल्या कर्ज आणि मनी मार्केट साधनांमध्ये गुंतवणूक गतिशील बंध संपूर्ण कालावधीसाठी गुंतवणूक कॉर्पोरेट रोखे निधी कॉर्पोरेट रोख्यांमध्ये किमान 80 टक्के गुंतवणूक, केवळ ए. ए. + आणि त्यापेक्षा जास्त मूल्यांकित कॉर्पोरेट रोख्यांमध्ये पत जोखीम निधी कॉर्पोरेट रोख्यांमध्ये किमान 65 टक्के गुंतवणूक, केवळ ए. ए. आणि त्यापेक्षा कमी दर्जाच्या कॉर्पोरेट रोख्यांमध्ये बँकिंग आणि सार्वजनिक उपक्रमांचा निधी बँका, सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम, सार्वजनिक वित्तीय संस्था आणि नगरपालिका रोख्यांच्या कर्ज साधनांमध्ये किमान 80 टक्के गिल्ट फंड परिपक्वता दरम्यान जी-सेकड्समध्ये किमान 80 टक्के 10 वर्षांच्या स्थिर कालावधीसह गिल्ट फंड जी-सेकड्समध्ये किमान 80 टक्के, म्हणजे पोर्टफोलिओचा मॅकाले कालावधी 10 वर्षांच्या बरोबरीचा असेल फ्लोटर फंड फ्लोटिंग रेट उपकरणांमध्ये किमान 65 टक्के (अदलाबदल/व्युत्पत्ती वापरून फ्लोटिंग रेट एक्सपोजरमध्ये रूपांतरित निश्चित दर उपकरणांसह) गतिशील रोखे निधी व्याजदरांवरील अपेक्षांच्या अनुषंगाने रोख्यांच्या मुदतीत बदल करा. व्याजदर खाली जाण्याची अपेक्षा असल्यास मुदत वाढवली जाते आणि उलट. फ्लोटिंग रेट फंड ज्यांचे व्याज वेळोवेळी पुनर्संचयित केले जाते अशा रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करा, जेणेकरून निधीला सध्याच्या बाजार दराशी सुसंगत असलेले कूपन उत्पन्न मिळेल. यामुळे व्याजदरातील जोखीम मोठ्या प्रमाणात दूर होते. अल्पकालीन कर्ज निधी अल्पकालीन कर्ज निधीचे प्राथमिक केंद्र कूपन उत्पन्न आहे. उच्च कूपन उत्पन्न मिळविण्यासाठी ते घेऊ शकणाऱ्या पत जोखमीसाठी अल्पकालीन कर्ज निधीचे मूल्यांकन देखील करावे लागते. रोख्यांचा कालावधी हा निधीचा परतावा आणि जोखीम परिभाषित करतो. कमी मुदतीच्या रोखे असलेल्या निधीमध्ये कमी जोखीम आणि कमी परतावा असतो. लिक्विड फंड परिपक्वतेसाठी 91 दिवसांपेक्षा जास्त नसलेल्या रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करतात. उच्च कूपन उत्पन्न मिळविण्यासाठी अल्ट्रा शॉर्ट-टर्म डेट फंड्सकडे किंचित जास्त मुदतीचा पोर्टफोलिओ असतो. अल्पकालीन निधी प्रामुख्याने अल्पकालीन कर्ज पोर्टफोलिओमधून मिळवलेल्या कूपन उत्पन्नासह किंमतीतील वाढीचा फायदा घेण्यासाठी दीर्घकालीन रोख्यांच्या काही प्रदर्शनासह एकत्र करतात. निश्चित परिपक्वता योजना (एफ. एम. पी.) एफ. एम. पी. हे बंद मुदतीचे निधी आहेत जे व्याजदरातील जोखीम दूर करतात आणि केवळ अशा रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करून उत्पन्नात अडथळा आणतात ज्यांची परिपक्वता निधीच्या परिपक्वताशी जुळते. एफ. एम. पी. एक गुंतवणूक पोर्टफोलिओ तयार करतात ज्याची परिपक्वता प्रोफाइल एफ. एम. पी. कालावधीशी जुळते. गुंतवणूक बंद असल्याने त्यांच्यात लिक्विड फंड आणि अल्ट्रा शॉर्ट-टर्म फंडांपेक्षा चांगला परतावा देण्याची क्षमता आहे. त्यांची बाजारासाठीची जोखीम कमी असते, कारण गुंतवणूक परिपक्वतेच्या वेळी बंद केली जाते. गुंतवणूकदार एका निश्चित कालावधीसाठी पैसे जमा करतात आणि निधीतून युनिट्सची मुदतपूर्व परतफेड करू शकत नाहीत. एफ. एम. पी., क्लोज-एंडेड योजना असल्याने, अनिवार्यपणे सूचीबद्ध आहेत. एन. एफ. ओ. नंतर गुंतवणूकदार केवळ शेअर बाजारातच एफ. एम. पी. ची एकके खरेदी किंवा विक्री करू शकतात. केवळ डिमॅटेरियलाइज्ड मोडमध्ये ठेवलेल्या युनिट्सचा व्यापार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे अशा योजनांमध्ये तरलता मिळवू इच्छिणाऱ्या गुंतवणूकदारांकडे डिमॅट खाते असणे आवश्यक आहे. भांडवली संरक्षण केंद्रित निधी कॅपिटल प्रोटेक्शन ओरिएंटेड फंड हे क्लोज-एंडेड हायब्रिड फंड आहेत जे डेट इन्स्ट्रुमेंट्स आणि इक्विटी डेरिव्हेटिव्ह्जचा पोर्टफोलिओ तयार करतात. भांडवली संरक्षण प्रदान करण्यासाठी पोर्टफोलिओची रचना केली गेली आहे आणि असे करण्याच्या क्षमतेवर क्रेडिट रेटिंग एजन्सीद्वारे त्याचे मूल्यांकन केले जाते. दर तिमाहीत मानांकनाचे पुनरावलोकन केले जाते. पोर्टफोलिओच्या कर्ज घटकाची गुंतवणूक सर्वोच्च गुंतवणूक श्रेणी मानांकन असलेल्या साधनांमध्ये करावी लागते. गुंतवणूकदारांनी आणलेल्या रकमेचा एक भाग कर्ज साधनांमध्ये गुंतवला जातो, जे गुंतवणूकदारांनी निधीमध्ये गुंतवलेल्या भांडवलाच्या सममूल्यापर्यंत परिपक्व होणे अपेक्षित आहे. त्यामुळे राजधानीचे संरक्षण केले जाते. निधीचा उर्वरित भाग अधिक परतावा मिळविण्यासाठी समभाग डेरिव्हेटिव्ह्जमध्ये गुंतवणूक करण्यासाठी वापरला जातो. संकरीत निधी संकरीत निधी समभाग आणि कर्ज रोख्यांच्या मिश्रणात गुंतवणूक करतात. सेबीने संकरीत निधीचे खालीलप्रमाणे 7 उप-श्रेणींमध्ये वर्गीकरण केले आहेः योजनेची श्रेणी गुंतवणुकीची आवश्यकता कंझर्व्हेटिव्ह हायब्रिड फंड समभाग आणि समभाग संबंधित साधनांमध्ये 10 ते 25 टक्के गुंतवणूक; आणि कर्ज साधनांमध्ये 75 ते 90 टक्के गुंतवणूक Scheme category Investment requirement संतुलित संकरीत निधी समभाग आणि समभाग संबंधित साधनांमध्ये 40 ते 60 टक्के गुंतवणूक; आणि कर्ज साधनांमध्ये 40 ते 60 टक्के गुंतवणूक आक्रमक संकरीत निधी समभाग आणि समभाग संबंधित साधनांमध्ये 65 ते 80 टक्के गुंतवणूक; आणि कर्ज साधनांमध्ये 20 ते 35 टक्के गुंतवणूक गतिशील मालमत्ता वाटप किंवा संतुलित लाभ निधी समभाग/कर्जामध्ये गुंतवणूक जी गतिशीलपणे व्यवस्थापित केली जाते (समभाग आणि समभाग-संबंधित साधनांमध्ये 0 ते 100 टक्के आणि कर्ज साधनांमध्ये 0 ते 100 टक्के) बहुविध मालमत्ता वाटप निधी प्रत्येक मालमत्ता वर्गात किमान 10 टक्के वाटपासह किमान 3 मालमत्ता वर्गांमध्ये गुंतवणूक लवाद निधी समभाग आणि समभाग-संबंधित साधनांमध्ये किमान 65 टक्के गुंतवणुकीसह लवाद धोरणानुसार योजना समभाग बचत इक्विटी आणि इक्विटीशी संबंधित साधने (किमान. 65 टक्के); कर्ज साधने (किमान. 10 टक्के) आणि डेरिव्हेटिव्ह्ज (एस. आय. डी. मध्ये निर्दिष्ट केलेल्या हेजिंगसाठी किमान) समभाग आणि कर्ज या दोन्हींमध्ये गुंतवणूक करून संकरीत निधी विकास आणि उत्पन्न यांच्यात 'संतुलन' शोधण्याचा प्रयत्न करतात. कर्जाच्या साधनांमधून मिळणारे नियमित उत्पन्न अशा निधीतून मिळणाऱ्या परताव्याला अधिक स्थिरता प्रदान करते. पोर्टफोलिओमध्ये ठेवलेल्या समभाग आणि कर्जाचे प्रमाण योजनेच्या माहिती दस्तऐवजात दर्शविले आहे. काही प्रमाणात स्थिरतेसह त्यांच्या गुंतवणुकीत वाढ करू पाहणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी समभाग-केंद्रित संकरीत निधी (आक्रमक संकरीत निधी) आदर्श आहेत. कर्ज-केंद्रित संकरीत निधी (कंझर्व्हेटिव्ह हायब्रिड फंड्स) समभागांच्या छोट्या प्रदर्शनासह परताव्यात वाढ शोधणाऱ्या पुराणमतवादी गुंतवणूकदारांसाठी योग्य आहेत. निधीची जोखीम आणि परतावा हा पोर्टफोलिओने घेतलेल्या समभाग प्रदर्शनावर अवलंबून असतो. समभागांचे वाटप जितके जास्त असेल तितकी जोखीम जास्त असते. बहुविध मालमत्ता निधी बहु-मालमत्ता निधी मोठ्या संख्येने मालमत्ता वर्गांना संधी देतो, जो सहसा संस्थात्मक गुंतवणुकीशी संबंधित वैविध्यपूर्ण पातळी प्रदान करतो. बहु-मालमत्ता निधी अनेक पारंपारिक समभाग आणि निश्चित उत्पन्न धोरणे, निर्देशांक-मागोवा घेणारे निधी, वित्तीय डेरिव्हेटिव्ह्ज तसेच सोन्यासारख्या वस्तूंमध्ये गुंतवणूक करू शकतात. ही विविधता पोर्टफोलिओ व्यवस्थापकांना जोखीम आणि बक्षीस यांचे संभाव्य संतुलन साधण्यास आणि गुंतवणूकदारांना, विशेषतः अस्थिर बाजारपेठांमध्ये, स्थिर, दीर्घकालीन परतावा देण्यास अनुमती देते. लवाद निधी 'आर्बिट्रेज' म्हणजे दोन बाजारपेठेतील किंमतीतील फरकाचा आणि वेगवेगळ्या बाजारपेठेतील किंवा वेगवेगळ्या स्वरूपात मालमत्तेच्या किंमतीतील फरकाचा फायदा घेण्यासाठी मालमत्तेची एकाच वेळी खरेदी आणि विक्री करणे. आर्बिट्रेज फंड रोख बाजारात एक समभाग खरेदी करतो आणि त्याच वेळी दोन्ही बाजारातील रोख्यांच्या किंमतीतील फरकातून परतावा मिळविण्यासाठी तो फ्युचर्स बाजारात जास्त किंमतीला विकतो. निधी दोन्ही बाजारपेठांमध्ये समान परंतु विरुद्ध स्थान घेते, ज्यामुळे फरक बंद होतो. डेरिव्हेटिव्ह सायकलची मुदत संपेपर्यंत पदे राखली पाहिजेत आणि फरक लक्षात येण्यासाठी दोन्ही पदे समान किंमतीला बंद करणे आवश्यक आहे. रोखीच्या बाजाराची किंमत कराराच्या कालावधीच्या शेवटी फ्युचर्स बाजाराच्या किंमतीशी एकरूप होते. अशा प्रकारे, हे गुंतवणूकदार/व्यापाऱ्याला जोखीम-मुक्त नफा देते. किंमतीतील चढउतारांचा प्रारंभिक किंमतीतील फरकांवर परिणाम होत नाही, कारण एका बाजारपेठेतील नफा दुसऱ्या बाजारपेठेतील तोट्यामुळे कमी होतो. म्युच्युअल फंड त्यांच्या स्वतःच्या निधीची गुंतवणूक करत असल्याने, फरक पूर्णपणे परतावा असतो. त्यामुळे, जास्त जोखीम न घेता अस्थिर बाजारपेठेचा लाभ घेऊ इच्छिणाऱ्या सावध गुंतवणूकदारांसाठी आर्बिट्रेज फंड हा एक चांगला पर्याय मानला जातो. उपाय-केंद्रित आणि इतर निधी योजनेची श्रेणी गुंतवणुकीची आवश्यकता Scheme category Investment requirement निवृत्ती निधी लॉक-इन किमान 5 वर्षांसाठी किंवा निवृत्तीचे वय होईपर्यंत, जे आधी असेल ते बाल निधी कमीत कमी 5 वर्षांसाठी किंवा मूल प्रौढ होईपर्यंत, यापैकी जे आधी असेल, ते लॉक-इन करा निर्देशांक निधी/ई. टी. एफ विशिष्ट निर्देशांकाच्या रोख्यांमध्ये किमान 95 टक्के गुंतवणूक निधीचा निधी (परदेशातील/देशांतर्गत) अंतर्निहित निधीमध्ये किमान 95 टक्के गुंतवणूक निर्देशांक निधी निर्देशांक निधी एक पोर्टफोलिओ तयार करतात जो बाजार निर्देशांक प्रतिबिंबित करतो. पोर्टफोलिओमध्ये समाविष्ट असलेल्या रोखे आणि त्यांचे वजन निर्देशांकातील रोख्यांसारखेच असते. निधी व्यवस्थापक बाजार किंवा क्षेत्राबद्दलच्या त्यांच्या दृष्टिकोनाच्या आधारे पोर्टफोलिओचे पुनर्संतुलन करत नाही. निर्देशांक निधी निष्क्रियपणे व्यवस्थापित केले जातात, याचा अर्थ असा की निधी व्यवस्थापक निधीला त्याच्या निर्देशांकाच्या अनुरूप ठेवण्यासाठी केवळ किरकोळ, नियतकालिक समायोजन करतो. त्यामुळे, निर्देशांक निधी तोच परतावा आणि जोखीम देतो ज्याचे प्रतिनिधित्व तो ज्या निर्देशांकाचा मागोवा घेतो. निर्देशांक निधी जे शुल्क आकारू शकतो ते 1.5% इतके मर्यादित आहे. निर्देशांकाची रचना ज्ञात असल्याने गुंतवणूकदारांना पोर्टफोलिओचा भाग बनणारे समभाग जाणून घेण्याची सोय असते. एक्सचेंज ट्रेडेड फंड (ई. टी. एफ.) ई. टी. एफ. ही एक विक्रीयोग्य सुरक्षा आहे जी निर्देशांक, वस्तू, रोखे किंवा निर्देशांक निधीसारख्या मालमत्तांच्या टोपलीचा मागोवा घेते. ई. टी. एफ. शेअर बाजारात सूचीबद्ध असतात. नियमित म्युच्युअल फंडांप्रमाणे, ई. टी. एफ. शेअर बाजारात सामान्य समभागाप्रमाणे व्यवहार करतो. ई. टी. एफ. ची व्यवहारित किंमत इतर कोणत्याही समभागाप्रमाणे दिवसभर बदलते, कारण ती समभाग बाजारात खरेदी आणि विक्री केली जाते. ई. टी. एफ. युनिट्स अनिवार्यपणे डिमॅट मोडमध्ये ठेवले जातात. ई. टी. एफ. निष्क्रियपणे व्यवस्थापित केले जातात, याचा अर्थ असा की निधी व्यवस्थापक निधीला त्याच्या निर्देशांकाच्या अनुरूप ठेवण्यासाठी केवळ किरकोळ, नियतकालिक समायोजन करतो. कारण ई. टी. एफ. निर्देशांकाला मागे टाकण्याचा प्रयत्न न करता त्याचा मागोवा घेतो, त्यामुळे सक्रियपणे व्यवस्थापित केलेल्या पोर्टफोलिओपेक्षा कमी प्रशासकीय खर्च येतो. निधी व्यवस्थापकाद्वारे व्यवस्थापित केलेल्या 'सक्रिय' निधीमध्ये गुंतवणूक करण्याऐवजी, जेव्हा एखादी व्यक्ती ई. टी. एफ. ची युनिट्स खरेदी करते, तेव्हा ती बाजाराच्या सामर्थ्याचा वापर करत असते. निर्देशांकाप्रमाणे परतावा आणि समभागांप्रमाणेच तरलता मिळवू इच्छिणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी ई. टी. एफ. योग्य आहेत. निधी (एफ. ओ. एफ.) फंड ऑफ फंड म्हणजे म्युच्युअल फंड योजना ज्या त्याच म्युच्युअल फंडाच्या किंवा इतर म्युच्युअल फंडांच्या इतर योजनांच्या एककांमध्ये गुंतवणूक करतात. गुंतवणुकीसाठी निवडलेल्या योजना एफ. ओ. एफ. च्या गुंतवणुकीच्या उद्देशावर आधारित असतात. एफ. ओ. एफ. मध्ये खर्चाचे दोन स्तर असतातः ज्या योजनेत एफ. ओ. एफ. गुंतवणूक करते ती योजना आणि एफ. ओ. एफ. चा खर्च. नियम दोन्ही स्तरांवर आकारले जाऊ शकणारे एकूण खर्च खालीलप्रमाणे मर्यादित करतातः तरल योजना, निर्देशांक निधी आणि ई. टी. एफ. मध्ये एफ. ओ. एफ. गुंतवणुकीच्या संदर्भात टी. ई. आर. ची मर्यादा 1 टक्के करण्यात आली आहे. समभाग-केंद्रित योजनांमध्ये एफ. ओ. एफ. च्या गुंतवणुकीचा टी. ई. आर. 2.25% इतका मर्यादित करण्यात आला आहे. वर नमूद केलेल्या योजनांव्यतिरिक्त इतर योजनांमध्ये एफ. ओ. एफ. गुंतवणुकीचा टी. ई. आर. 2 टक्के इतका मर्यादित करण्यात आला आहे. गोल्ड एक्सचेंज ट्रेडेड फंड (गोल्ड ई. टी. एफ.) गोल्ड ई. टी. एफ. हे ई. टी. एफ. आहेत ज्यात सोने ही अंतर्निहित मालमत्ता आहे. ही योजना धारण केलेल्या सोन्याच्या विरुद्ध एकके जारी करते. प्रत्येक एकक सोन्याचे परिभाषित वजन दर्शवते, सामान्यतः एक ग्रॅम. ही योजना भौतिक सोने किंवा एस. ई. बी. आय. ने मंजूर केलेल्या सोन्याशी संबंधित साधनांच्या स्वरूपात सोने धारण करते. बँकांच्या सुवर्ण ठेव योजनेत निव्वळ मालमत्तेच्या 20 टक्क्यांपर्यंत योजना गुंतवणूक करू शकतात. ई. टी. एफ. युनिट्सची किंमत धातू विनिमयावरील सोन्याच्या किंमतीनुसार बदलते. एन. एफ. ओ. नंतर, सोने किंवा सादर केलेल्या निधीच्या बदल्यात अधिकृत सहभागी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मध्यस्थांना एकके दिली जातात. ते अंतर्भूत सोन्यासाठी युनिट्सची परतफेड देखील करू शकतात. गोल्ड ई. टी. एफ. चे फायदे सोयीसुविधाः भौतिक सोन्याऐवजी इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने सोने ठेवण्याचा पर्याय. सोने बाळगणे हा एक सुरक्षित पर्याय आहे, कारण त्यात चोरी किंवा शुद्धतेचा कोणताही धोका नसतो. सुलभ तरलता आणि व्यवहार सुलभता प्रदान करते. भांडवली नफा कर आकारणीच्या उद्देशाने, गोल्ड ई. टी. एफ. ला 'निर्दिष्ट म्युच्युअल फंड' (म्हणजे, गैर-समभाग केंद्रित म्युच्युअल फंड) मानले जाते. गोल्ड ई. टी. एफ. वर कोणताही संपत्ती कर लागू नाही. आंतरराष्ट्रीय निधी आंतरराष्ट्रीय निधी त्यांच्या पोर्टफोलिओमध्ये खालीलपैकी एक किंवा अधिक ठेवून भारताबाहेरील बाजारपेठांमध्ये गुंतवणूक करण्यास सक्षम करतातः परदेशात सूचीबद्ध कंपन्यांचा समभाग भारतीय कंपन्यांचे एडीआर आणि जीडीआर परदेशात सूचीबद्ध कंपन्यांचे कर्ज इतर देशांचे ईटीएफ इतर देशांमधील निष्क्रिय निर्देशांक निधीचे एकक इतर देशांमध्ये सक्रियपणे व्यवस्थापित केलेल्या म्युच्युअल फंडांचे एकक आंतरराष्ट्रीय समभाग निधी त्यांचे काही खाते भारतीय समभाग किंवा कर्जामध्ये देखील ठेवू शकतात. तरलता व्यवस्थापित करण्यासाठी ते चलनी बाजाराच्या साधनांमध्ये पोर्टफोलिओचा काही भाग ठेवू शकतात. आंतरराष्ट्रीय निधी गुंतवणूकदारांना पुढील अतिरिक्त लाभ देतातः वैविध्य, कारण जागतिक बाजारपेठेचा देशांतर्गत बाजारपेठेशी कमी संबंध असू शकतो देशांतर्गत उपलब्ध नसलेले गुंतवणुकीचे पर्याय त्यांच्या क्षेत्रातील जागतिक नेते असलेल्या कंपन्यांमध्ये प्रवेश अशा निधीमध्ये गुंतवणूक करण्याशी संबंधित जोखीम आहेत, जसे कीः राजकीय घटना आणि स्थूल आर्थिक घटक जे कमी परिचित आहेत आणि त्यामुळे त्यांचा अर्थ लावणे कठीण आहे परकीय चलन दरातील हालचाली, ज्याचा विमोचनावरील परताव्यावर परिणाम होऊ शकतो जागतिक गुंतवणूकदारांसाठी देश त्यांचे गुंतवणूक धोरण बदलू शकतात कर आकारणीच्या उद्देशाने, हे निधी गैर-समभाग केंद्रित म्युच्युअल फंड योजना मानल्या जातात.