ద్రవ్య చలామణి / పాంజీ / మల్టీ-లెవల్ మార్కెటింగ్ (MLM) పథకాలలో మోసం మోసపూరిత విధానం (Modus Operandi) మోసగాళ్లు సులభంగా లేదా త్వరగా డబ్బు సంపాదించవచ్చని ఆశ చూపిస్తూ MLM / చైన్ మార్కెటింగ్ / పిరమిడ్ నిర్మాణ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. అమాయక ప్రజల నమ్మకాన్ని చూరగొనడానికి మొదటి కొన్ని వాయిదాలను (EMIs) క్రమం తప్పకుండా చెల్లిస్తారు. దీనివల్ల ఒకరి ద్వారా మరొకరికి ప్రచారం జరిగి మరింత మంది పెట్టుబడిదారులు ఆకర్షితులవుతారు. ఈ స్కీమ్లు చైన్ లేదా గ్రూపులో ఎక్కువ మందిని చేర్చడాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి. ఇందులో వస్తువుల అమ్మకం కంటే, కొత్తగా చేరే సభ్యుల సంఖ్యను బట్టే చేర్పించిన వారికి కమీషన్ ఇస్తారు. కొత్తగా చేరే వారి సంఖ్య తగ్గడం ప్రారంభమయ్యాక ఈ మోడల్ నడవడం అసాధ్యంగా మారుతుంది. ఆ తర్వాత, మోసగాళ్లు స్కీమ్ను మూసివేసి, అప్పటివరకు ప్రజలు పెట్టుబడి పెట్టిన డబ్బుతో మాయమవుతారు. జాగ్రత్తలు (Precautions) లాభాలు ఎల్లప్పుడూ నష్టభయానికి (Risks) అనుగుణంగా ఉంటాయి. లాభం ఎక్కువగా ఉంటే, నష్టపోయే ప్రమాదం కూడా అంతే ఎక్కువగా ఉంటుంది. నిలకడగా విపరీతమైన లాభాలను (సంవత్సరానికి 40-50%) ఆశ చూపే ఏ స్కీమ్ అయినా సంభావ్య మోసానికి మొదటి సంకేతం కావచ్చు, కాబట్టి చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. వాస్తవంగా ఎలాంటి వస్తువులు లేదా సేవలు (goods / services) అమ్మకుండా వచ్చే ఏ పేమెంట్, కమీషన్, బోనస్ లేదా లాభాల శాతమైనా అనుమానాస్పదమైనదే మరియు అది మోసానికి దారితీయవచ్చు. మల్టీ-లెవెల్ మార్కెటింగ్ / చైన్ మార్కెటింగ్ / పిరమిడ్ నిర్మాణ సంస్థలు చూపే అధిక లాభాల ఆశలకు లోబడకండి. ప్రైజ్ చిట్స్ అండ్ మనీ సర్క్యులేషన్ స్కీమ్స్ (బ్యానింగ్) చట్టం, 1978 (Prize Chits and Money Circulation Schemes (Banning) Act, 1978) ప్రకారం మనీ సర్క్యులేషన్ / మల్టీ-లెవెల్ మార్కెటింగ్ / పిరమిడ్ నిర్మాణాల కింద డబ్బు తీసుకోవడం చట్టరీత్యా నేరం. ఇలాంటి ఆఫర్లు వచ్చినా లేదా ఇలాంటి స్కీమ్ల సమాచారం తెలిసినా, వెంటనే రాష్ట్ర పోలీసులకు (State Police) ఫిర్యాదు చేయాలి. ఆధారం: భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్