म्युच्युअल फंडचे अनेक प्रकार असतात, जे गुंतवणूकदारांची विविध उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी तयार केलेले असतात. या लेखात म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण कसे केले जाते, हे स्पष्ट केले आहे. तसेच, सेबी (SEBI) द्वारे निश्चित केलेल्या इक्विटी, डेट, हायब्रिड आणि इतर प्रकारच्या योजनांची माहिती दिली आहे. म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण म्युच्युअल फंडचे वर्गीकरण प्रामुख्याने खालील आधारांवर केले जाऊ शकते: संघटनात्मक रचना : ओपन-एंडेड, क्लोज-एंडेड, इंटरव्हल पोर्टफोलिओ व्यवस्थापन: सक्रिय किंवा निष्क्रिय गुंतवणुकीचे उद्दिष्ट: वाढ, उत्पन्न, तरलता अंतर्निहित पोर्टफोलिओ: इक्विटी, डेट, हायब्रिड, मनी मार्केट इन्स्ट्रुमेंट्स, मल्टी-ॲसेट थीमॅटिक / उपाय-केंद्रित : कर बचत, सेवानिवृत्ती लाभ, बाल कल्याण, आर्बिट्रेज एक्सचेंज ट्रेडेड फंड्स ओव्हरसीज फंड्स (परदेशी फंड) फंड ऑफ फंड्स संघटनात्मक रचनेनुसार योजनांचे वर्गीकरण ओपन-एंडेड योजना : या योजना निरंतर स्वरूपाच्या असतात. यामध्ये सर्व कामकाजाच्या दिवसांत सध्याच्या एनएव्ही (NAV) वर युनिट्सची खरेदी आणि विक्री (रिडेम्प्शन) करता येते. क्लोज-एंडेड योजना : या योजनांची परिपक्वता तारीख निश्चित असते. यामध्ये सुरुवातीच्या ऑफरच्या वेळी युनिट्स जारी केले जातात आणि ते केवळ परिपक्वतेच्या वेळीच परत केले (रिडीम केले) जाऊ शकतात. परिपक्वतेपूर्वी बाहेर पडण्याचा मार्ग उपलब्ध करून देण्यासाठी, क्लोज-एंडेड योजनांचे युनिट्स स्टॉक एक्सचेंजवर सूचीबद्ध करणे अनिवार्य असते; तिथे त्यांची विक्री किंवा व्यवहार करता येतात. इंटरव्हल योजना: या योजनांमध्ये ठराविक कालावधीत (इंटरव्हलमध्ये) युनिट्सची खरेदी आणि विक्री (रिडेम्प्शन) करण्याची सुविधा असते. हा व्यवहार कालावधी किमान २ दिवसांचा असावा लागतो आणि दोन व्यवहार कालावधींच्या दरम्यान किमान १५ दिवसांचे अंतर असणे आवश्यक असते. इंटरव्हल स्कीमच्या युनिट्सची नोंदणी (लिस्टिंग) स्टॉक एक्स्चेंजवर करणे अनिवार्य असते. पोर्टफोलिओ व्यवस्थापनानुसार योजनांचे वर्गीकरण ॲक्टिव्ह फंड ॲक्टिव्ह फंडमध्ये, फंड मॅनेजर अंतर्निहित सिक्युरिटीज (शेअर्स किंवा इतर साधने) खरेदी करायच्या, स्वतःकडे ठेवायच्या (होल्ड) की विकायच्या, तसेच कोणत्या सिक्युरिटीज निवडायच्या, यांबाबत 'सक्रिय' (active) निर्णय घेतात. पोर्टफोलिओ तयार करण्यासाठी आणि त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी ॲक्टिव्ह फंड विविध धोरणे आणि शैलींचा अवलंब करतात. गुंतवणुकीचे धोरण आणि शैली यांची माहिती 'स्कीम इन्फॉर्मेशन डॉक्युमेंट' (ऑफर डॉक्युमेंट) मध्ये सुरुवातीलाच दिलेली असते. ॲक्टिव्ह फंडकडून बेंचमार्क इंडेक्सच्या तुलनेत अधिक परतावा (अल्फा) मिळवण्याची अपेक्षा असते. फंडमधील जोखीम आणि परतावा हा अवलंबलेल्या धोरणावर अवलंबून असतो. ॲक्टिव्ह फंडमध्ये पोर्टफोलिओसाठी शेअर्स 'निवडण्या'च्या धोरणांची अंमलबजावणी केली जाते. पॅसिव्ह फंड पॅसिव्ह फंड अशा पोर्टफोलिओमध्ये गुंतवणूक करतात जो एखाद्या विशिष्ट इंडेक्स किंवा बेंचमार्कची हुबेहूब नक्कल करतो. उदाहरणादाखल, इंडेक्स फंड आणि एक्सचेंज ट्रेडेड फंड (ETFs). पॅसिव्ह फंडमध्ये फंड मॅनेजरची भूमिका 'निष्क्रिय' असते, कारण शेअर्सची निवड करणे किंवा ते खरेदी करणे, स्वतःकडे ठेवणे किंवा विकणे हे निर्णय बेंचमार्क इंडेक्सद्वारे ठरवले जातात. फंड मॅनेजर किंवा डीलरचे काम केवळ इंडेक्सची हुबेहूब नक्कल करणे आणि 'ट्रॅकिंग एरर' शक्य तितका कमी ठेवणे हे असते. ॲक्टिव्ह विरुद्ध पॅसिव्ह फंड ॲक्टिव्ह फंड पॅसिव्ह फंड गुंतवणुकीचे व्यवस्थापन करण्यासाठी व्यावसायिक फंड मॅनेजर्सवर अवलंबून असतात. बेंचमार्क इंडेक्सपेक्षा अधिक चांगली कामगिरी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात. अशा गुंतवणूकदारांसाठी उपयुक्त, जे फंड मॅनेजर्सच्या 'अल्फा' (जास्तीचा परतावा मिळवून देण्याची क्षमता) निर्माण करण्याच्या क्षमतेचा लाभ घेऊ इच्छितात. यांमधील गुंतवणूक ही एखाद्या बेंचमार्क इंडेक्सच्या धर्तीवर असते आणि त्याचे तंतोतंत अनुकरण करते; उदा. इंडेक्स फंड किंवा एक्सचेंज ट्रेडेड फंड (ETFs). अशा गुंतवणूकदारांसाठी उपयुक्त, ज्यांना आपली गुंतवणूक अगदी मार्केट इंडेक्सनुसार ठेवायची आहे. यांचा खर्च प्रमाण कमी असतो, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांचा खर्च कमी होतो आणि तरलता अधिक चांगली मिळते. गुंतवणुकीच्या उद्दिष्टांनुसार वर्गीकरण म्युच्युअल फंड अशा विविध योजना उपलब्ध करून देतात ज्या गुंतवणूकदारांच्या वेगवेगळ्या उद्दिष्टांची पूर्तता करतात, जसे की: भांडवल वृद्धी भांडवल संरक्षण नियमित उत्पन्न तरलता कर बचत गुंतवणूकदारांच्या गरजेनुसार गुंतवणूक अधिक योग्य बनवण्यासाठी, म्युच्युअल फंड 'ग्रोथ' आणि 'डिव्हिडंड' अशा विविध पर्यायांच्या योजनाही देतात. ग्रोथ फंड ग्रोथ फंड अशा योजना आहेत ज्या भांडवल वृद्धी मिळवून देण्यासाठी तयार केल्या गेल्या आहेत. हे प्रामुख्याने इक्विटीसारख्या, वाढीवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या मालमत्ता प्रकारांमध्ये गुंतवणूक करतात. ग्रोथ फंडांमध्ये गुंतवणूक करण्यासाठी मध्यम ते दीर्घकालीन कालावधीची आवश्यकता असते. ऐतिहासिकदृष्ट्या, दीर्घकाळात इतर अनेक प्रकारच्या गुंतवणुकींच्या तुलनेत इक्विटीने अधिक चांगला परतावा दिला आहे. मात्र, ग्रोथ फंडांमधून मिळणारा परतावा अस्थिर असू शकतो. अल्पकाळात यात अस्थिरता असू शकते, कारण अंतर्निहित इक्विटी शेअर्सच्या किमती बदलू शकतात. त्यामुळे, गुंतवणूकदारांमध्ये अल्पकालीन परताव्यातील अस्थिरता सहन करण्याची क्षमता असणे आवश्यक आहे. इनकम फंड्स इनकम फंड्सचा उद्देश गुंतवणूकदारांना नियमित आणि स्थिर उत्पन्न मिळवून देणे हा असतो. इनकम फंड्स कॉर्पोरेट बाँड्स, डिबेंचर्स आणि सरकारी रोखे यांसारख्या 'फिक्स्ड इन्कम' (निश्चित उत्पन्न देणाऱ्या) सिक्युरिटीजमध्ये गुंतवणूक करतात. या गुंतवणुकीतून मिळणारे व्याजाचे उत्पन्न आणि सिक्युरिटीजच्या मूल्यात होणाऱ्या बदलांमुळे मिळणारा भांडवली नफा (कॅपिटल गेन्स) हे या फंडाच्या परताव्याचे स्रोत असतात. जर पोर्टफोलिओमधून अपेक्षित परतावा मिळाला, तर फंडद्वारे गुंतवणूकदारांना उत्पन्न वितरित केले जाते. उत्पन्नाची कोणतीही हमी नसते. मिळणारा परतावा हा गुंतवणुकीच्या कालावधीवर आणि धारण केलेल्या रोख्यांच्या पत गुणवत्तेवर अवलंबून असतो. लिक्विड / ओव्हरनाईट / मनी मार्केट म्युच्युअल फंड लिक्विड स्किम्स, ओव्हरनाईट फंड आणि मनी मार्केट म्युच्युअल फंड हे अशा गुंतवणूकदारांसाठी उत्तम पर्याय आहेत, ज्यांना तरलता आणि मुद्दलाचे संरक्षण हवे असते, तसेच त्यासोबत योग्य परतावा मिळण्याची अपेक्षा असते. हे फंड अशा 'मनी मार्केट इन्स्ट्रुमेंट्स'मध्ये* गुंतवणूक करतात, ज्यांची परिपक्वता ९१ दिवसांपेक्षा जास्त नसते. या फंडांतून मिळणारा परतावा बाजारातील अल्पकालीन व्याजदरांवर अवलंबून असतो. ज्या गुंतवणूकदारांना आपली अतिरिक्त रक्कम अल्प काळासाठी गुंतवून ठेवायची आहे, त्यांच्यासाठी हे पर्याय अत्यंत उपयुक्त आहेत. जे गुंतवणूकदार या फंडांमध्ये दीर्घ काळासाठी गुंतवणूक करतात, ते कदाचित दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी अधिक योग्य असलेल्या पर्यायांतून मिळणारा चांगला परतावा गमावू शकतात. * 'मनी मार्केट इन्स्ट्रुमेंट्स'मध्ये कमर्शियल पेपर्स, कमर्शियल बिल्स, ट्रेझरी बिल्स, एक वर्षापर्यंतची परिपक्वता कालावधी असलेली सरकारी रोखे , कॉल किंवा नोटीस मनी, सर्टिफिकेट्स ऑफ डिपॉझिट (CDs), युझन्स बिल्स आणि रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाद्वारे वेळोवेळी निश्चित केल्याप्रमाणे इतर तत्सम साधनांचा समावेश होतो. गुंतवणूक पोर्टफोलिओनुसार वर्गीकरण म्युच्युअल फंड उत्पादनांचे वर्गीकरण त्यांच्या पोर्टफोलिओमधील घटकांच्या आधारे केले जाऊ शकते: वर्गीकरणाचा पहिला स्तर हा फंड ज्या मालमत्ता वर्गात गुंतवणूक करतो, त्यावर आधारित असतो; उदा. इक्विटी (शेअर्स), डेट (कर्जरोखे), मनी मार्केट इन्स्ट्रुमेंट्स किंवा सोने. वर्गीकरणाचा दुसरा स्तर हा पोर्टफोलिओ तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या धोरणांवर आणि शैलींवर आधारित असतो; उदा. इन्कम फंड, डायनॅमिक बाँड फंड, इन्फ्रास्ट्रक्चर फंड, लार्ज-कॅप / मिड-कॅप / स्मॉल-कॅप इक्विटी फंड, व्हॅल्यू फंड इत्यादी. पोर्टफोलिओची रचना ही त्या योजनेच्या ( गुंतवणुकीच्या उद्दिष्टांनुसार ठरवली जाते. सेबी (SEBI) द्वारे म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण योजनांच्या वर्गीकरण आणि सुसूत्रीकरणाबाबत सेबीने (SEBI) जारी केलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार... ऑक्टोबर २०१७ मध्ये, म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले आहे: इक्विटी योजना डेट योजना हायब्रीड योजना निवृत्ती आणि मुलांसाठी उपाय-केंद्रित योजना इतर योजना, म्हणजेच, इंडेक्स फंड आणि ईटीएफ, आणि फंड ऑफ फंड्स वर्गीकरणाचे इतर महत्त्वाचे मुद्दे: इक्विटी श्रेणीअंतर्गत, आता लार्ज, मिड आणि स्मॉल कॅप स्टॉक्स परिभाषित केले आहेत. योजनांची, विशेषतः डेट योजनांची, नावे देण्याची पद्धत ही अंतर्निहित पोर्टफोलिओच्या जोखमीच्या पातळीनुसार आहे. उदाहरणार्थ, पूर्वीचा 'क्रेडिट अपॉर्च्युनिटी फंड' आता 'क्रेडिट रिस्क फंड' म्हणून ओळखला जातो. बॅलन्स्ड / हायब्रीड फंडांचे पुढे कंझर्व्हेटिव्ह हायब्रीड फंड, बॅलन्स्ड हायब्रीड फंड आणि ॲग्रेसिव्ह हायब्रीड फंड असे वर्गीकरण केले जाते. इक्विटी योजना इक्विटी योजना म्हणजे असा फंड जो: प्रामुख्याने इक्विटी (शेअर्स) आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये गुंतवणूक करतो दीर्घकालीन वाढीचे उद्दिष्ट ठेवतो, परंतु अल्पकाळात यात चढ-उतार (अस्थिरता) असू शकतात ज्या गुंतवणूकदारांची जोखीम घेण्याची क्षमता जास्त आहे आणि ज्यांचा गुंतवणुकीचा कालावधी दीर्घ आहे, त्यांच्यासाठी ही योजना योग्य आहे इक्विटी फंडाचे मुख्य उद्दिष्ट दीर्घकाळात भांडवल वाढवणे हे असते. इक्विटी फंड बाजारातील विशिष्ट क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करू शकतात किंवा त्यांची गुंतवणुकीची एक विशिष्ट शैली असू शकते; उदाहरणार्थ, 'व्हॅल्यू' (मूल्य-आधारित) किंवा 'ग्रोथ' (वाढ-आधारित) शेअर्समध्ये गुंतवणूक करणे. सेबी (SEBI) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार इक्विटी फंडांचे प्रकार योजनेचा प्रकार गुंतवणुकीची आवश्यकता मल्टी कॅप फंड इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये किमान ७५% गुंतवणूक फ्लेक्सी कॅप फंड इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये किमान ६५% गुंतवणूक लार्ज कॅप फंड लार्ज कॅप शेअर्समध्ये किमान ८०% गुंतवणूक लार्ज अँड मिड कॅप फंड लार्ज कॅप आणि मिड कॅप शेअर्समध्ये प्रत्येकी किमान ३५% गुंतवणूक मिड कॅप फंड लार्ज कॅप शेअर्समध्ये किमान ३५% आणि मिड कॅप शेअर्समध्ये किमान ३५% गुंतवणूक मिड कॅप फंड मिड कॅप शेअर्समध्ये किमान ६५% गुंतवणूक स्मॉल कॅप फंड स्मॉल कॅप शेअर्समध्ये किमान ६५% गुंतवणूक डिव्हिडंड यील्ड फंड मुख्यतः लाभांश (डिव्हिडंड) देणाऱ्या शेअर्समध्ये गुंतवणूक; शेअर्समध्ये किमान ६५% गुंतवणूक असणे आवश्यक व्हॅल्यू फंड 'व्हॅल्यू इन्व्हेस्टमेंट' (मूल्य-आधारित गुंतवणूक) धोरण; शेअर्समध्ये किमान ६५% गुंतवणूक असणे आवश्यक कॉन्ट्रा फंड (प्रवाहाविरुद्ध गुंतवणूक धोरण) 'कॉन्ट्रारियन' (प्रवाहाच्या विरुद्ध) गुंतवणूक धोरण; शेअर्समध्ये किमान ६५% गुंतवणूक असणे आवश्यक फोक्स्ड फंड ठराविक संख्येच्या शेअर्सवर (जास्तीत जास्त ३०) लक्ष केंद्रित करणारा फंड; इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये किमान ६५% गुंतवणूक असणे आवश्यक सेक्टरल / थीमॅटिक फंड एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील (सेक्टर) किंवा विषयातील (थीम) शेअर्समध्ये किमान ८०% गुंतवणूक ईएलएसएस (ELSS) वित्त मंत्रालयाद्वारे अधिसूचित 'इक्विटी लिंक्ड सेव्हिंग स्कीम, २००५' (ELSS 2005) नुसार, शेअर्समध्ये किमान ८०% गुंतवणूक * यांना 'डायव्हर्सिफाइड इक्विटी फंड' (विविधतापूर्ण इक्विटी फंड) असेही म्हणतात, कारण ते बाजारातील विविध क्षेत्रांतील आणि विभागांतील शेअर्समध्ये गुंतवणूक करतात. विविधीकरणामुळे काही मोजके शेअर्स, क्षेत्रे किंवा विभागांमध्ये मोठी गुंतवणूक असण्यामुळे निर्माण होणारा धोका कमी होतो. क्षेत्र-विशिष्ट फंड क्षेत्रीय फंड अर्थव्यवस्थेतील विशिष्ट क्षेत्रात गुंतवणूक करतात, जसे की पायाभूत सुविधा, बँकिंग, तंत्रज्ञान किंवा औषधनिर्माण. हे फंड अर्थव्यवस्थेतील केवळ एका क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करत असल्याने, यात विविधीकरण मर्यादित असते आणि त्यामुळे हे अधिक जोखमीचे असतात. अशा फंडांमध्ये गुंतवणूक करताना योग्य वेळेची निवड महत्त्वाची असते, कारण विविध क्षेत्रांची कामगिरी ही चक्राकार स्वरूपाची असू शकते. क्षेत्र-विशिष्ट फंडांची काही उदाहरणे, म्हणजेच असे इक्विटी म्युच्युअल फंड ज्यांचे गुंतवणुकीचे उद्दिष्ट खालील क्षेत्रांत गुंतवणूक करणे असते: औषधनिर्माण आणि आरोग्यसेवा क्षेत्र बँकिंग आणि वित्त क्षेत्र एफएमसीजी (FMCG - वेगाने खपली जाणारी ग्राहक उत्पादने) आणि संबंधित क्षेत्रे तंत्रज्ञान आणि संबंधित क्षेत्रे थीमॅटिक फंड थीमॅटिक फंड अशा कंपन्यांचे शेअर्स निवडतात ज्या एका विशिष्ट 'थीम' (विषय/संकल्पना) अंतर्गत येतात; उदाहरणार्थ - पायाभूत सुविधा, सेवा उद्योग, सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम (PSUs) किंवा बहुराष्ट्रीय कंपन्या (MNCs). हे फंड क्षेत्रीय फंडांच्या तुलनेत अधिक वैविध्यपूर्ण असतात, त्यामुळे त्यांच्यातील जोखीम क्षेत्रीय फंडांच्या तुलनेत कमी असते. व्हॅल्यू फंड - (धोरण आणि शैलीवर आधारित फंड) इक्विटी फंडांचे वर्गीकरण शेअर्स निवडताना वापरल्या जाणाऱ्या मूल्यमापन निकषांच्या आधारे केले जाऊ शकते, जसे की: ग्रोथ फंड : हे फंड अशा 'मोमेंटम' शेअर्सची निवड करतात, ज्यांच्याकडून बाजाराच्या तुलनेत अधिक चांगली कामगिरी अपेक्षित असते. व्हॅल्यू फंड: हे फंड अशा शेअर्सची निवड करतात जे सध्या त्यांच्या खऱ्या मूल्यापेक्षा कमी किमतीवर उपलब्ध आहेत, परंतु कालांतराने त्यांचे मूल्य वाढल्यावर चांगली कामगिरी करतील अशी अपेक्षा असते. इक्विटी फंडामध्ये शेअर्स निवडीचा लाभ घेण्यासाठी काही वेळा 'केंद्रित पोर्टफोलिओ' ठेवला जाऊ शकतो. या फंडांमध्ये जोखीम जास्त असते, कारण चुकीची निवड केल्यास त्याचा पोर्टफोलिओच्या परताव्यावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. कॉन्ट्रा फंड (प्रवाहाविरुद्ध गुंतवणूक धोरण) कॉन्ट्रा फंड (प्रवाहाविरुद्ध गुंतवणूक धोरण) हे असे इक्विटी म्युच्युअल फंड आहेत जे बाजाराच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दृष्टिकोन ठेवतात. यात कमी कामगिरी करणारे शेअर्स आणि क्षेत्रे कमी किमतीला निवडली जातात, या अपेक्षेने की दीर्घकाळात त्यांची कामगिरी सुधारेल. कॉन्ट्रा फंड (प्रवाहाविरुद्ध गुंतवणूक धोरण)ांच्या पोर्टफोलिओमध्ये अशा शेअर्सचा समावेश असतो जे सध्या कमकुवत कामगिरी करत आहेत किंवा ज्यांच्या किमती खूप खाली आल्या आहेत; मंदीच्या काळात अशा शेअर्सनी नकारात्मक परतावा दिलेला असू शकतो. या फंडांमध्ये चुकीचे निर्णय घेण्याची जोखीम असते, कारण प्रत्येक बाजार चक्रात सर्वांच्या आधी कल ओळखणे शक्य नसते. तसेच, तेजीच्या बाजारात हे फंड सहसा अपेक्षेप्रमाणे कामगिरी करू शकत नाहीत. म्युच्युअल फंडांच्या वर्गीकरणाबाबत सेबीच्या (SEBI) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, एक फंड हाऊस 'कॉन्ट्रा फंड (प्रवाहाविरुद्ध गुंतवणूक धोरण)' किंवा 'व्हॅल्यू फंड' यांपैकी केवळ एकाच प्रकारचा फंड देऊ शकते, दोन्ही नाही. इक्विटी लिंक्ड सेव्हिंग्ज स्कीम (ELSS) वित्त मंत्रालयाद्वारे अधिसूचित 'इक्विटी लिंक्ड सेव्हिंग्ज स्कीम, २००५' नुसार, ELSS आपल्या गुंतवणुकीपैकी किमान ८०% रक्कम शेअर्समध्ये गुंतवते. यामध्ये ३ वर्षांचा 'लॉक-इन' कालावधी असतो, जो इतर सर्व कर-बचत पर्यायांच्या तुलनेत सर्वात कमी आहे. सध्या, प्राप्तिकर कायद्याच्या कलम ८०सी अंतर्गत, यामध्ये १,५०,००० रुपयांपर्यंतच्या गुंतवणुकीवर कर सवलत मिळते. डेट स्कीम्स डेट फंड (ज्याला 'इनकम फंड' असेही म्हणतात) म्हणजे असा फंड, जो प्रामुख्याने बाँड्स किंवा इतर कर्जरोख्यांमध्ये गुंतवणूक करतो. डेट फंड सरकार, सार्वजनिक वित्तीय संस्था आणि कंपन्यांनी जारी केलेल्या अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करतात. यामध्ये ट्रेझरी बिल, सरकारी रोखे , डिबेंचर्स, कमर्शियल पेपर, सर्टिफिकेट्स ऑफ डिपॉझिट इत्यादींचा समावेश होतो. डेट फंडांचे वर्गीकरण त्यांच्या पोर्टफोलिओमधील रोख्यांच्या कालावधीनुसार , रोखे जारी करणाऱ्या संस्थेनुसार किंवा फंड व्यवस्थापन धोरणांनुसार केले जाऊ शकते. उदाहरणादाखल: अल्पकालीन फंड, मध्यमकालीन फंड, दीर्घकालीन फंड गिल्ट फंड , ट्रेझरी फंड, कॉर्पोरेट बाँड फंड, इन्फ्रास्ट्रक्चर डेट फंड फ्लोटिंग रेट फंड, डायनॅमिक बाँड फंड, फिक्स्ड मॅच्युरिटी प्लॅन्स (FMPs) डेट फंडामध्ये उत्पन्न मिळवून देण्याची आणि भांडवल सुरक्षित ठेवण्याची क्षमता असते. सेबीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार डेट फंडांचे प्रकार फंड योजनेचा प्रकार गुंतवणुकीची आवश्यकता ओव्हरनाईट फंड १ दिवसाची परिपक्वता असलेली ओव्हरनाईट रोखे लिक्विड फंड केवळ ९१ दिवसांपर्यंतची परिपक्वता असलेली कर्जरोखे (debt) आणि मनी मार्केट साधने अल्ट्रा शॉर्ट ड्युरेशन फंड पोर्टफोलिओचा 'मॅकले ड्युरेशन' ३ महिने ते ६ महिने दरम्यान असलेली कर्जरोखे आणि मनी मार्केट साधने लो ड्युरेशन फंड पोर्टफोलिओचा 'मॅकले ड्युरेशन' ६ महिने ते १२ महिने दरम्यान असलेली कर्जरोखे आणि मनी मार्केट साधने मनी मार्केट फंड १ वर्षापर्यंतची परिपक्वता असलेली मनी मार्केट साधने शॉर्ट ड्युरेशन फंड पोर्टफोलिओचा 'मॅकले ड्युरेशन' १ वर्ष ते ३ वर्षे दरम्यान असलेली कर्जरोखे आणि मनी मार्केट साधने मिडीयम ड्युरेशन फंड पोर्टफोलिओचा 'मॅकले ड्युरेशन' ३ वर्षे ते ४ वर्षे दरम्यान असलेली कर्जरोखे आणि मनी मार्केट साधने मिडीयम टू लाँग ड्युरेशन फंड पोर्टफोलिओचा 'मॅकले ड्युरेशन' ४ वर्षे ते ७ वर्षे दरम्यान असलेली कर्जरोखे आणि मनी मार्केट साधने लाँग ड्युरेशन फंड पोर्टफोलिओचा 'मॅकले ड्युरेशन' ७ वर्षांपेक्षा जास्त असलेली कर्जरोखे आणि मनी मार्केट साधने डायनॅमिक बाँड विविध कालावधीच्या (duration) साधनांमध्ये गुंतवणूक कॉर्पोरेट बाँड फंड कॉर्पोरेट बाँड्समध्ये किमान ८०% गुंतवणूक; केवळ 'AA+' किंवा त्यापेक्षा उच्च मानांकन असलेल्या कॉर्पोरेट बाँड्समध्येच गुंतवणूक क्रेडिट रिस्क फंड कॉर्पोरेट बाँड्समध्ये किमान ६५% गुंतवणूक; केवळ 'AA' किंवा त्यापेक्षा कमी मानांकन असलेल्या कॉर्पोरेट बाँड्समध्येच गुंतवणूक बँकिंग अँड पीएसयू फंड बँका, सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम (PSUs), सार्वजनिक वित्तीय संस्था आणि महानगरपालिका बाँड्सच्या कर्ज साधनांमध्ये किमान ८०% गुंतवणूक गिल्ट सरकारी रोख्यांमध्ये गुंतवणूक विविध परिपक्वता कालावधी असलेल्या सरकारी रोख्यांमध्ये किमान ८०% गुंतवणूक १० वर्षांचा स्थिर कालावधी असलेला गिल्ट फंड सरकारी रोख्यांमध्ये (G-secs) किमान ८०% गुंतवणूक, ज्यामध्ये पोर्टफोलिओचा 'मॅकले कालावधी' १० वर्षांच्या बरोबरीचा असेल फ्लोटर फंड फ्लोटिंग रेट साधनांमध्ये किमान ६५% गुंतवणूक (यात स्वॅप्स/डेरिव्हेटिव्ह्जचा वापर करून फिक्स्ड रेट साधनांचे फ्लोटिंग रेट एक्सपोजरमध्ये रूपांतर केलेल्या साधनांचाही समावेश होतो) डायनॅमिक बाँड फंड व्याजाच्या दरांबाबतच्या अपेक्षेनुसार आपल्या पोर्टफोलिओमधील रोख्यांचा कालावधी बदलत असतात. जर व्याजाचे दर कमी होण्याची अपेक्षा असेल, तर रोख्यांचा कालावधी वाढवला जातो; याउलट, व्याजाचे दर वाढण्याची अपेक्षा असल्यास कालावधी कमी केला जातो. फ्लोटिंग रेट फंड अशा बाँड्समध्ये गुंतवणूक करतात ज्यांवरील व्याजाचा दर ठराविक काळाने पुन्हा निश्चित केला जातो. यामुळे फंडाला मिळणारे उत्पन्न सध्याच्या बाजारपेठेतील व्याजाच्या दरांशी सुसंगत राहते. यामुळे व्याजाच्या दरातील बदलांमुळे निर्माण होणारा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी होतो. अल्पकालीन डेट फंड अल्पकालीन डेट फंडांचा मुख्य भर 'कूपन उत्पन्न' मिळवण्यावर असतो. अधिक उत्पन्न मिळवण्यासाठी हे फंड काही प्रमाणात 'क्रेडिट रिस्क' (कर्ज परतफेडीशी संबंधित जोखीम) घेऊ शकतात, ज्याचे मूल्यमापन करणे आवश्यक असते. पोर्टफोलिओमधील रोख्यांचा कालावधी त्या फंडाचा परतावा आणि जोखीम ठरवतो. ज्या फंडांमध्ये कमी कालावधीचे रोखे असतात, त्यांची जोखीम कमी असते आणि मिळणारा परतावा देखील कमी असतो. लिक्विड फंड अशा रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करतात ज्यांचा कालावधी... परिपक्वतेसाठी ९१ दिवसांपेक्षा कमी. अल्ट्रा शॉर्ट-टर्म डेट फंड्स जास्त कूपन उत्पन्न मिळवण्यासाठी थोड्या जास्त कालावधीचा पोर्टफोलिओ ठेवतात. शॉर्ट-टर्म फंड्स प्रामुख्याने शॉर्ट-टर्म डेट पोर्टफोलिओमधून मिळणारे कूपन उत्पन्न आणि किमतीतील वाढीचा फायदा घेण्यासाठी दीर्घ-मुदतीच्या सिक्युरिटीजमधील काही गुंतवणूक एकत्र करतात. फिक्स्ड मॅच्युरिटी प्लॅन्स (FMPs) एफएमपी (FMPs) हे क्लोज्ड-एंडेड फंड्स आहेत जे व्याजदराचा धोका टाळतात आणि केवळ अशा सिक्युरिटीजमध्ये गुंतवणूक करून उत्पन्न निश्चित करतात, ज्यांची परिपक्वता फंडाच्या परिपक्वतेशी जुळते. एफएमपी (FMPs) एक असा गुंतवणूक पोर्टफोलिओ तयार करतात, ज्याची परिपक्वता प्रोफाइल एफएमपीच्या कालावधीशी जुळते. लिक्विड फंड्स आणि अल्ट्रा शॉर्ट-टर्म फंड्सपेक्षा चांगला परतावा देण्याची क्षमता त्यांच्यात असते, कारण गुंतवणूक निश्चित केलेली असते. त्यांच्यात मार्क-टू-मार्केटचा धोका कमी असतो, कारण गुंतवणूक मुदतपूर्तीनंतर विकली जाते. गुंतवणूकदार एका निश्चित कालावधीसाठी पैसे गुंतवतात आणि फंडातून मुदतपूर्व युनिट्स परत घेऊ शकत नाहीत. एफएमपी (FMPs), क्लोज-एंडेड योजना असल्याने, अनिवार्यपणे सूचीबद्ध असतात. गुंतवणूकदार एनएफओ (NFO) नंतर केवळ स्टॉक एक्सचेंजवर एफएमपीचे युनिट्स खरेदी किंवा विक्री करू शकतात. केवळ डिमॅट स्वरूपात ठेवलेल्या युनिट्सचाच व्यापार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे, अशा योजनांमध्ये तरलता (लिक्विडिटी) शोधणाऱ्या गुंतवणूकदारांकडे डिमॅट खाते असणे आवश्यक आहे. कॅपिटल प्रोटेक्शन ओरिएंटेड फंड्स 'कॅपिटल प्रोटेक्शन ओरिएंटेड फंड्स' हे 'क्लोज-एंडेड' (ठराविक कालावधीचे) हायब्रिड फंड असतात, जे कर्जरोखे आणि इक्विटी डेरिव्हेटिव्ह्जचा पोर्टफोलिओ तयार करतात. या पोर्टफोलिओची रचना अशा प्रकारे केली जाते की गुंतवणूकदारांचे भांडवल सुरक्षित राहावे. हे साध्य करण्याच्या क्षमतेनुसार, एखादी क्रेडिट रेटिंग एजन्सी या फंडाला रेटिंग देते. या रेटिंगचे पुनरावलोकन दर तिमाहीला केले जाते. पोर्टफोलिओमधील कर्जरोख्यांचा भाग अशा साधनांमध्ये गुंतवला जातो, ज्यांना सर्वोच्च 'इन्व्हेस्टमेंट ग्रेड' रेटिंग मिळालेले असते. गुंतवणूकदारांकडून आलेल्या रकमेपैकी काही हिस्सा अशा कर्जरोख्यांमध्ये गुंतवला जातो, ज्यांची परिपक्वता पूर्ण झाल्यावर मिळणारी रक्कम, गुंतवणूकदारांनी गुंतवलेल्या मूळ भांडवलाच्या बरोबरीची असते. अशा प्रकारे भांडवल सुरक्षित राहते. उर्वरित रक्कम इक्विटी डेरिव्हेटिव्ह्जमध्ये गुंतवली जाते, ज्याद्वारे अधिक परतावा मिळवण्याचा प्रयत्न केला जातो. हायब्रिड फंड्स (Hybrid Funds) हायब्रिड फंड्स हे इक्विटी (शेअर्स) आणि कर्जरोखे यांच्या मिश्रणात गुंतवणूक करतात. सेबीने (SEBI) हायब्रिड फंड्सचे ७ उप-प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले आहे, जे खालीलप्रमाणे आहेत: योजनेचा प्रकार गुंतवणुकीची आवश्यकता कंझर्व्हेटिव्ह हायब्रिड फंड इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये १०% ते २५% गुंतवणूक; आणि कर्जरोख्यांमध्ये ७५% ते ९०% गुंतवणूक. बॅलन्स्ड हायब्रिड फंड इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये ४०% ते ६०% गुंतवणूक; आणि कर्जरोख्यांमध्ये ४०% ते ६०% गुंतवणूक. ॲग्रेसिव्ह हायब्रिड फंड इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये ६५% ते ८०% गुंतवणूक; आणि २०% ते ३५% गुंतवणूक कर्ज साधनांमध्ये केली जाते. डायनॅमिक ॲसेट ॲलोकेशन किंवा बॅलन्स्ड ॲडव्हांटेज फंड इक्विटी आणि कर्ज साधनांमध्ये गतिशीलपणे व्यवस्थापित केलेली गुंतवणूक (इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये ०% ते १००%; आणि कर्ज साधनांमध्ये ०% ते १००% गुंतवणूक) मल्टी ॲसेट ॲलोकेशन फंड किमान ३ मालमत्ता वर्गांमध्ये गुंतवणूक, ज्यामध्ये प्रत्येक मालमत्ता वर्गात किमान १०% गुंतवणूक असणे आवश्यक आहे. आर्बिट्रेज फंड आर्बिट्रेज धोरणाचे पालन करणारी योजना, ज्यामध्ये इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधनांमध्ये किमान ६५% गुंतवणूक असते. इक्विटी सेव्हिंग्स फंड इक्विटी आणि इक्विटी-संबंधित साधने (किमान ६५%); कर्ज साधने (किमान १०%) आणि डेरिव्हेटिव्ह्ज (हेजिंगसाठी - ज्याचे प्रमाण 'स्कीम इन्फॉर्मेशन डॉक्युमेंट' (SID) मध्ये नमूद केलेले असते). हायब्रिड फंड इक्विटी आणि कर्ज या दोन्हीमध्ये गुंतवणूक करून वाढ आणि उत्पन्न यांच्यात एक 'संतुलन' साधण्याचा प्रयत्न करतात. कर्ज साधनांपासून मिळणारे नियमित उत्पन्न अशा फंडांच्या परताव्याला अधिक स्थिरता प्रदान करते. पोर्टफोलिओमध्ये इक्विटी आणि कर्ज साधनांचे प्रमाण किती असेल, हे 'स्कीम इन्फॉर्मेशन डॉक्युमेंट' (SID) मध्ये दिलेले असते. इक्विटी-केंद्रित हायब्रिड फंड (ॲग्रेसिव्ह हायब्रिड फंड) अशा गुंतवणूकदारांसाठी आदर्श आहेत, जे आपल्या गुंतवणुकीत वाढीसोबतच काही प्रमाणात स्थिरता शोधत आहेत. कर्ज-केंद्रित हायब्रिड फंड (कंझर्व्हेटिव्ह हायब्रिड फंड) अशा सावध गुंतवणूकदारांसाठी योग्य आहेत, जे इक्विटीमध्ये थोड्या गुंतवणुकीसह परतावा वाढवू इच्छितात. फंडातील जोखीम आणि परतावा हे पोर्टफोलिओमध्ये इक्विटीमध्ये किती गुंतवणूक केली आहे, यावर अवलंबून असतात. इक्विटीमधील गुंतवणूक जितकी जास्त, तितका धोकाही जास्त असतो. मल्टी-ॲसेट फंड मल्टी-ॲसेट फंड विविध प्रकारच्या मालमत्ता वर्गांमध्ये गुंतवणूक करण्याची संधी देतात. यामध्ये सहसा अशा प्रकारची विविधता असते, जी सामान्यतः संस्थात्मक गुंतवणुकीमध्ये दिसून येते. मल्टी-ॲसेट फंड पारंपारिक इक्विटी आणि फिक्स्ड इन्कम धोरणे, इंडेक्स-ट्रॅकिंग फंड, आर्थिक डेरिव्हेटिव्ह्ज, तसेच सोने यांसारख्या कमोडिटीजमध्ये गुंतवणूक करू शकतात. या विविधतेमुळे पोर्टफोलिओ व्यवस्थापकांना जोखीम आणि परतावा यांचा समतोल राखण्यास मदत होते. विशेषतः अस्थिर बाजारपेठांमध्ये, हे फंड गुंतवणूकदारांना दीर्घकालीन आणि स्थिर परतावा मिळवून देऊ शकतात. आर्बिट्रेज फंड "आर्बिट्रेज" म्हणजे दोन वेगवेगळ्या बाजारपेठांमधील किमतींच्या फरकाचा फायदा घेण्यासाठी एकाच वेळी एखादी मालमत्ता खरेदी करणे आणि ती विकणे. याद्वारे, मालमत्तेच्या वेगवेगळ्या बाजारपेठांमधील किंवा वेगवेगळ्या स्वरूपांमधील किमतीतील तफावतीतून नफा मिळवला जातो. आर्बिट्रेज फंड कॅश मार्केटमध्ये एखादा शेअर खरेदी करतात आणि त्याच वेळी फ्युचर्स मार्केटमध्ये तो अधिक किमतीला विकतात. अशा प्रकारे, दोन्ही बाजारपेठांमधील किमतीच्या फरकातून नफा मिळवला जातो. हा फंड दोन्ही बाजारपेठांमध्ये समान परंतु परस्परविरोधी पोझिशन्स घेतो, ज्यामुळे किमतीतील फरक निश्चित होतो. या पोझिशन्स डेरिव्हेटिव्ह सायकलच्या समाप्तीपर्यंत कायम ठेवाव्या लागतात आणि नफा मिळवण्यासाठी दोन्ही पोझिशन्स एकाच किमतीला बंद कराव्या लागतात. कॉन्ट्रॅक्ट कालावधीच्या शेवटी, कॅश मार्केटमधील किंमत आणि फ्युचर्स मार्केटमधील किंमत समान होतात. परिणामी, गुंतवणूकदाराला किंवा व्यापाऱ्याला जोखीममुक्त नफा मिळतो. किमतींमधील चढ-उतारांचा सुरुवातीच्या किमतीच्या फरकावर कोणताही परिणाम होत नाही, कारण एका बाजारपेठेतील नफा... एका बाजारातील तोटा दुसऱ्या बाजारातील नफ्याद्वारे भरून काढला जातो. म्युच्युअल फंड स्वतःचा निधी गुंतवत असल्याने, मिळालेला फरक हा पूर्णपणे परतावा (रिटर्न) असतो. त्यामुळे, आर्बिट्रेज फंड अशा सावध गुंतवणूकदारांसाठी एक चांगला पर्याय मानले जातात, जे जास्त जोखीम न घेता अस्थिर बाजाराचा लाभ घेऊ इच्छितात. उद्दिष्ट-आधारित आणि इतर फंड योजनेचा प्रकार गुंतवणुकीची अट निवृत्ती फंड किमान ५ वर्षांसाठी किंवा निवृत्तीच्या वयापर्यंत (जे आधी येईल तोपर्यंत) गुंतवणूक लॉक-इन (काढता न येण्याजोगी) असते. बाल कल्याण फंड किमान ५ वर्षांसाठी किंवा मूल सज्ञान (१८ वर्षांचे) होईपर्यंत (जे आधी येईल तोपर्यंत) गुंतवणूक लॉक-इन असते. इंडेक्स फंड / ईटीएफ (ETFs) एखाद्या विशिष्ट निर्देशांकातील सिक्युरिटीजमध्ये किमान ९५% गुंतवणूक करणे आवश्यक असते. फंड ऑफ फंड्स (परदेशी / देशांतर्गत) अंतर्निहित फंडामध्ये किमान ९५% गुंतवणूक करणे आवश्यक असते. इंडेक्स फंड इंडेक्स फंड असा पोर्टफोलिओ तयार करतात जो एखाद्या बाजार निर्देशांकाची हुबेहूब नक्कल करतो. पोर्टफोलिओमध्ये समाविष्ट असलेल्या सिक्युरिटीज आणि त्यांचे वजन हे निर्देशांकातील सिक्युरिटीज आणि त्यांच्या वजनाप्रमाणेच असते. फंड मॅनेजर बाजार किंवा क्षेत्राबद्दलच्या स्वतःच्या दृष्टिकोनानुसार पोर्टफोलिओमध्ये कोणताही बदल करत नाहीत. इंडेक्स फंड हे 'पॅसिव्हली मॅनेज्ड' (निष्क्रिय व्यवस्थापित) असतात; याचा अर्थ असा की, फंड मॅनेजर केवळ किरकोळ आणि वेळोवेळी आवश्यक असणारे बदल करतात, जेणेकरून फंड संबंधित निर्देशांकाशी सुसंगत राहील. त्यामुळे, इंडेक्स फंड ज्या निर्देशांकाचा मागोवा घेतो, त्या निर्देशांकाप्रमाणेच परतावा आणि जोखीम देतो. इंडेक्स फंड आकारू शकणाऱ्या शुल्काची कमाल मर्यादा १.५% इतकी आहे. गुंतवणूकदारांना त्यांच्या पोर्टफोलिओमध्ये कोणत्या शेअर्सचा समावेश असेल, हे आधीच माहित असते, ज्यामुळे त्यांना एक प्रकारची खात्री मिळते. एक्सचेंज ट्रेडेड फंड्स ETF ही एक अशी गुंतवणूक आहे जी इंडेक्स फंडप्रमाणेच एखाद्या निर्देशांकाचा, वस्तूचा , रोख्यांचा किंवा मालमत्तेच्या समूहाचा मागोवा घेते. ETF शेअर बाजारात सूचीबद्ध असतात. सामान्य म्युच्युअल फंडांच्या विपरीत, ETF चे व्यवहार शेअर बाजारात एखाद्या सामान्य शेअरप्रमाणे होतात. शेअर बाजारात खरेदी-विक्री होत असल्याने, इतर शेअर्सप्रमाणेच ETF ची किंमतही दिवसभरात बदलत असते. ETF चे युनिट्स अनिवार्यपणे 'डीमॅट' स्वरूपातच ठेवावे लागतात. ETF चे व्यवस्थापन 'पॅसिव्ह' (निष्क्रिय) पद्धतीने केले जाते; याचा अर्थ असा की, फंड मॅनेजर केवळ अधूनमधून किरकोळ बदल करतात, जेणेकरून फंड संबंधित निर्देशांकाशी सुसंगत राहील. ETF एखाद्या निर्देशांकाचा मागोवा घेतात आणि त्यापेक्षा अधिक चांगली कामगिरी करण्याचा प्रयत्न करत नाहीत, त्यामुळे सक्रियपणे व्यवस्थापित पोर्टफोलिओच्या तुलनेत त्यांचा प्रशासकीय खर्च कमी असतो. जेव्हा तुम्ही ETF चे युनिट्स खरेदी करता, तेव्हा तुम्ही एखाद्या फंड मॅनेजरद्वारे व्यवस्थापित केल्या जाणाऱ्या 'सक्रिय' फंडात गुंतवणूक करण्याऐवजी, थेट बाजाराच्या क्षमतेचा लाभ घेत असता. जे गुंतवणूकदार निर्देशांकासारखा परतावा आणि शेअर्सप्रमाणे तरलता शोधत आहेत, त्यांच्यासाठी ETF योग्य आहेत. फंड ऑफ फंड्स 'फंड ऑफ फंड्स' (FoF) अशा म्युच्युअल फंड योजना असतात, ज्या इतर म्युच्युअल फंड योजनांच्या युनिट्समध्ये गुंतवणूक करतात. गुंतवणुकीसाठी निवडल्या जाणाऱ्या योजना या FoF च्या गुंतवणुकीच्या उद्दिष्टांवर आधारित असतात. FoF मध्ये खर्चाचे दोन स्तर असतात: एक म्हणजे ज्या योजनेत FoF गुंतवणूक करते तिचा खर्च, आणि दुसरा म्हणजे स्वतः FoF चा खर्च. नियमांनुसार, दोन्ही स्तरांवर आकारल्या जाणाऱ्या एकूण खर्चावर खालीलप्रमाणे मर्यादा घालण्यात आली आहे: लिक्विड स्कीम, इंडेक्स फंड आणि ईटीएफ (ETFs) मध्ये गुंतवणूक करणाऱ्या 'फंड ऑफ फंड्स' (FoF) साठी TER ची मर्यादा १% निश्चित करण्यात आली आहे. इक्विटी-ओरिएंटेड (शेअर बाजाराशी संबंधित) स्कीममध्ये गुंतवणूक करणाऱ्या 'फंड ऑफ फंड्स' (FoF) साठी TER ची मर्यादा २.२५% निश्चित करण्यात आली आहे. वर नमूद केलेल्या स्कीमव्यतिरिक्त इतर स्कीममध्ये गुंतवणूक करणाऱ्या 'फंड ऑफ फंड्स' (FoF) साठी TER ची मर्यादा २% निश्चित करण्यात आली आहे. गोल्ड एक्सचेंज ट्रेडेड फंड्स गोल्ड ईटीएफ हे असे ईटीएफ आहेत ज्यामध्ये सोने ही मूळ मालमत्ता असते. ही योजना (स्कीम) आपल्याकडे असलेल्या सोन्याच्या बदल्यात युनिट्स जारी करते. प्रत्येक युनिट हे सोन्याच्या एका निश्चित वजनाचे (सामान्यतः एक ग्रॅम) प्रतिनिधित्व करते. या योजनेअंतर्गत सोने प्रत्यक्ष स्वरूपात किंवा सेबी (SEBI) द्वारे मान्यताप्राप्त सोन्याशी संबंधित साधनांच्या स्वरूपात ठेवले जाते. या योजना आपल्या निव्वळ मालमत्तेच्या २०% पर्यंत रक्कम बँकांच्या 'गोल्ड डिपॉझिट स्कीम'मध्ये गुंतवू शकतात. ईटीएफ युनिट्सची किंमत धातू बाजारातील सोन्याच्या किमतीनुसार बदलते. एनएफओ नंतर, 'ऑथोराइज्ड पार्टिसिपंट्स' नावाच्या मध्यस्थांना सोने किंवा निधीच्या बदल्यात युनिट्स जारी केली जातात. हे मध्यस्थ युनिट्स परत करून त्याऐवजी प्रत्यक्ष सोने मिळवू शकतात. गोल्ड ईटीएफचे फायदे सोय: प्रत्यक्ष सोने बाळगण्याऐवजी, ते इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात ठेवण्याचा पर्याय उपलब्ध असतो. सोने साठवण्याचा हा अधिक सुरक्षित पर्याय आहे, कारण यात चोरीचा किंवा सोन्याच्या शुद्धतेबाबतचा धोका नसतो. हे सहज तरलता प्रदान करतात आणि व्यवहार करणे सोपे असते. भांडवली नफ्यावरील कराच्या उद्देशाने, गोल्ड ईटीएफना "निर्दिष्ट" मालमत्ता मानले जाते. म्युच्युअल फंड" (म्हणजेच, इक्विटी-केंद्रित नसलेले म्युच्युअल फंड). गोल्ड ईटीएफ वर कोणताही संपत्ती कर लागू होत नाही. आंतरराष्ट्रीय फंड आंतरराष्ट्रीय फंड गुंतवणूकदारांना भारताबाहेरील बाजारपेठांमध्ये गुंतवणूक करण्याची संधी देतात. हे फंड आपल्या पोर्टफोलिओमध्ये खालीलपैकी एक किंवा अधिक गोष्टींचा समावेश करू शकतात: परदेशात सूचीबद्ध कंपन्यांचे शेअर्स भारतीय कंपन्यांचे एडीआर आणि जीडीआर परदेशात सूचीबद्ध कंपन्यांचे कर्जरोखे इतर देशांमधील ईटीएफ इतर देशांमधील पॅसिव्ह इंडेक्स फंडांचे युनिट्स इतर देशांमधील सक्रियपणे व्यवस्थापित म्युच्युअल फंडांचे युनिट्स आंतरराष्ट्रीय इक्विटी फंड आपल्या पोर्टफोलिओचा काही भाग भारतीय शेअर्स किंवा कर्जरोख्यांमध्येही गुंतवू शकतात. तसेच, तरलता व्यवस्थापित करण्यासाठी ते पोर्टफोलिओचा काही हिस्सा मनी मार्केट साधनांमध्ये ठेवू शकतात. आंतरराष्ट्रीय फंड गुंतवणूकदारांना खालील अतिरिक्त फायदे देतात: विविधीकरण - कारण जागतिक बाजारपेठांचा देशांतर्गत बाजारपेठांशी असलेला संबंध कमी असू शकतो. गुंतवणुकीचे असे पर्याय जे देशांतर्गत बाजारपेठेत उपलब्ध नसतील. अशा कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करण्याची संधी, ज्या आपापल्या क्षेत्रात जागतिक स्तरावर आघाडीवर आहेत. अशा फंडांमध्ये गुंतवणूक करण्यासोबत काही जोखीमही असतात, जसे की: राजकीय घडामोडी आणि स्थूल-आर्थिक घटक, जे अपरिचित असू शकतात आणि त्यामुळे त्यांचे विश्लेषण करणे कठीण असते. परकीय चलन दरातील चढ-उतार, ज्याचा परिणाम गुंतवणुकीच्या परताव्यावर होऊ शकतो. विविध देश जागतिक गुंतवणूकदारांच्या संदर्भात आपली गुंतवणूक धोरणे बदलू शकतात. कर आकारणीच्या दृष्टीने, या फंडांना 'इक्विटी-केंद्रित नसलेले म्युच्युअल फंड' मानले जाते.